Dịch nội dung chương trình không chỉ là chuyển ngôn ngữ
Khi một cơ sở giáo dục nước ngoài tiếp cận người học Việt Nam, bước đầu tiên thường là chuyển website, tài liệu chương trình và các thông tin quan trọng sang tiếng Việt.
Công việc này nhìn qua có vẻ đơn giản: nội dung tiếng Anh được dịch sang tiếng Việt và đăng lại trên một kênh địa phương.
Nhưng trong giáo dục, một từ được dịch chưa chính xác có thể làm thay đổi cách người học hiểu về cấp độ văn bằng, phương thức học, điều kiện nhập học hoặc cấu trúc chương trình. Ngược lại, một bản dịch đúng từng câu nhưng thiếu bối cảnh vẫn có thể khiến người đọc không hiểu nội dung thực sự có ý nghĩa gì đối với mình.
Vì vậy, dịch thông tin giáo dục cần đi xa hơn việc chuyển ngôn ngữ. Nó là quá trình giữ nguyên bản chất thông tin nhưng làm cho thông tin đó có thể được hiểu đúng trong một bối cảnh khác.
1. Thuật ngữ giáo dục không phải lúc nào cũng có từ tương đương hoàn toàn
Các hệ thống giáo dục được hình thành trong những bối cảnh pháp lý và học thuật khác nhau. Vì vậy, cùng một từ có thể mang ý nghĩa khác nhau giữa các quốc gia.
Những thuật ngữ như college (trường cao đẳng hoặc một đơn vị thuộc đại học, tùy hệ thống), diploma (văn bằng/chứng nhận với cấp độ khác nhau tùy quốc gia), full-time (toàn thời gian), distance learning (đào tạo từ xa) hay qualification (văn bằng hoặc trình độ đào tạo) đều cần được hiểu trong đúng hệ thống đã phát hành chúng.
Petrova, Bogemova và Lantikova (2021), khi nghiên cứu việc dịch website đại học, chỉ ra rằng thuật ngữ học thuật đặc biệt dễ tạo ra sai lệch vì những từ có vẻ tương đương giữa hai ngôn ngữ có thể đại diện cho những thực thể giáo dục khác nhau. Các tác giả cho rằng một số thuật ngữ cần được bổ sung giải thích để người đọc ở hệ thống giáo dục khác có thể hiểu chính xác.
Điều này có nghĩa người dịch không nên tự chọn một thuật ngữ tiếng Việt chỉ vì nó nghe quen thuộc.
Nếu không tồn tại từ tương đương hoàn toàn, cách an toàn hơn có thể là giữ tên gốc, bổ sung phần giải thích ngắn và cho phép người đọc truy xuất về nguồn chính thức.
2. Dịch đúng từng câu vẫn chưa chắc tạo ra một trang thông tin tốt
Translation (dịch thuật) tập trung vào việc chuyển nội dung từ ngôn ngữ nguồn sang ngôn ngữ đích. Localisation (bản địa hóa) rộng hơn: nội dung được tổ chức và điều chỉnh cách trình bày để phù hợp với người sử dụng tại một thị trường cụ thể.
Petrova và cộng sự (2021) cho rằng bản địa hóa website không chỉ bao gồm dịch nội dung mà còn có thể liên quan đến cấu trúc điều hướng, cách trình bày và những thông tin cần thiết cho đối tượng mục tiêu.
Ví dụ, website của một trường có thể giả định người đọc đã hiểu hệ thống văn bằng tại quốc gia sở tại. Người học Việt Nam lại có thể cần thêm một câu giải thích để hiểu cấp độ hoặc tính chất của chương trình.
Một trang quốc tế có thể đặt thông tin visa tại một khu vực mà người dùng địa phương khó tìm thấy. Phiên bản tiếng Việt có thể cần tạo đường dẫn rõ hơn đến thông tin đó.
Đây không phải là thay đổi chương trình.
Đó là thay đổi cách người đọc tiếp cận cùng một thông tin.
3. Bản địa hóa phải bắt đầu từ nhu cầu của người học
Một lỗi phổ biến của website đa ngôn ngữ là tạo ra bản dịch gần như giống hoàn toàn website gốc mà không xem xét người dùng của phiên bản mới cần biết điều gì.
Nghiên cứu của Tang và Ding (2023) về website quốc tế của các trường đại học cho thấy có thể tồn tại khoảng cách giữa chiến lược nội dung của cơ sở giáo dục và nhu cầu thông tin thực tế của người học quốc tế. Các tác giả nhấn mạnh vai trò của nghiên cứu người dùng và giao tiếp liên văn hóa trong việc xây dựng nội dung dành cho nhóm người học toàn cầu.
Diwanji (2023) cũng cho thấy website đại học dành cho sinh viên quốc tế cần được nhìn từ góc độ khả năng sử dụng, tính tương tác và mức độ bao trùm, thay vì chỉ xem đây là nơi đăng tải thông tin.
Với người học Việt Nam, điều này có thể đồng nghĩa với việc ưu tiên làm rõ:
- chương trình dành cho ai;
- điều kiện đầu vào;
- cấp độ và tên văn bằng;
- phương thức học;
- thời gian chương trình;
- yêu cầu đánh giá và tốt nghiệp;
- học phí;
- đơn vị cấp văn bằng;
- và nguồn chính thức để kiểm chứng.
Những thông tin này nên dễ tìm ngay cả khi cấu trúc website gốc được tổ chức theo một cách khác.
4. Bản địa hóa không được biến thành diễn giải lại chương trình
Đây là ranh giới quan trọng nhất.
Một phiên bản tiếng Việt có thể giải thích rõ hơn, tổ chức lại nội dung hoặc bổ sung chú thích. Nhưng nó không được tự thay đổi:
- tên chương trình;
- điều kiện nhập học;
- thời lượng;
- phương thức học;
- học phí;
- yêu cầu tốt nghiệp;
- tình trạng pháp lý;
- hoặc thẩm quyền của cơ sở giáo dục.
Phiên bản địa phương càng dễ đọc thì yêu cầu về tính nhất quán với nguồn gốc càng cao.
Một nguyên tắc phù hợp là mọi thông tin quan trọng phải có khả năng truy ngược về nội dung chính thức của trường.
Trong trường hợp có sự khác biệt hoặc nội dung chưa rõ, giải pháp không nên là tự suy diễn mà cần chuyển về cơ sở giáo dục để xác nhận.
Điều này đặc biệt quan trọng với những thuật ngữ liên quan đến văn bằng, kiểm định, công nhận, phương thức học hoặc các điều kiện pháp lý.
5. SAS hỗ trợ nhà trường chuyển tải thông tin mà không tạo ra một phiên bản khác
Swiss Academic Support (SAS) hỗ trợ cơ sở giáo dục nước ngoài xây dựng và vận hành các kênh thông tin bằng tiếng Việt.
Tùy nhu cầu, SAS có thể hỗ trợ dịch thuật, biên tập, bản địa hóa nội dung, thiết lập website và các kênh truyền thông, tổ chức lại thông tin chương trình và hỗ trợ giải đáp những câu hỏi ban đầu của người học.
Quá trình này được đặt trên một nguyên tắc rõ ràng: nội dung địa phương phải bám theo nguồn chính thức của cơ sở giáo dục.
SAS có thể giúp giải thích một thuật ngữ khó hiểu nhưng không tự định nghĩa lại thuật ngữ đó. SAS có thể tổ chức thông tin dễ tiếp cận hơn nhưng không thay đổi điều kiện chương trình. Khi một nội dung cần quyết định hoặc xác nhận học thuật, câu hỏi phải được chuyển lại cho nhà trường.
Nhờ đó, cơ sở giáo dục có thể tiếp cận người học bằng ngôn ngữ và bối cảnh phù hợp hơn mà vẫn duy trì một nguồn thông tin thống nhất.
Kết luận
Dịch nội dung giáo dục không phải là tìm một từ tiếng Việt tương ứng cho từng từ tiếng Anh.
Mục tiêu cuối cùng là giúp một người đang ở một hệ thống giáo dục khác hiểu được chương trình gần nhất với cách mà cơ sở giáo dục muốn chương trình đó được hiểu.
Điều này đòi hỏi sự chính xác của dịch thuật, sự phù hợp của bản địa hóa và một nguyên tắc quan trọng hơn cả: không được làm thay đổi bản chất của thông tin gốc.
Khi ba yếu tố này được giữ cân bằng, phiên bản tiếng Việt không trở thành một nguồn thông tin khác, mà trở thành một con đường dễ tiếp cận hơn dẫn về cùng một nguồn chính thức.
Bản địa hóa tốt giúp người học hiểu đúng mà không làm thay đổi thông tin gốc; SAS hỗ trợ nhà trường dịch, tổ chức và chuyển tải nội dung tiếng Việt nhất quán với nguồn chính thức.
Tài liệu tham khảo
Diwanji, V. S. (2023). Improving accessibility and inclusiveness of university websites for international students: A mixed-methods usability assessment. Technology, Pedagogy and Education, 32(1), 65–90. https://doi.org/10.1080/1475939X.2022.2089724
Petrova, Y., Bogemova, O., & Lantikova, O. (2021). Translation of university web sites as a stage of web site localization. In Education in a Changing World: Global Challenges and National Priorities (Vol. 114, pp. 266–273). European Publisher. https://doi.org/10.15405/epsbs.2021.07.02.32
Tang, Y., & Ding, H. (2023). Content strategy and intercultural communication: Analysis of international websites of Chinese universities. Journal of Technical Writing and Communication, 53(4), 356–381. https://doi.org/10.1177/00472816231171982
